Özünü tənqiddə necə ədalətli olmaq olar?

 

İndi bir çox vakansiyalarda işçilərdən tələb olunan onun tənqidi təfəkkürünün olmasıdır. Əslində tək iş yerində yox, hər bir yerdə insanın rasional düşüncə tərzinə sahib olması çox vacibdir. İndi məlumatlar o qədər çoxdur ki, insanı özündən çıxardan o qədər səbəblər var ki, fəaliyyətlərimiz çox zaman emosional düşüncələrimiz əsasında olur. Bəlkə də 100 il qabaq da belə olub. İstənilən zaman özümüzdə özünəqarşı tənqidi təfəkkürü inkişaf etdirmək olduqca vacibdir. Bəs yaxşı bu zaman necə düzgün, ədalətli olmaq olar?

Təbii ki, insanların çoxu səhv olanda belə bunu biruzə verməyi xoşlamır. Hamının özünə görə həqiqəti var deyib müzakirələrdə özünü daha haqlı görür. Obyektiv olmaq olduqca çətindir. Ötən həftəsonu Quba – Bakı magistralında xoş olmayan bir hal ilə rastlaşdım. Hava hələ açıq olduğundan 700-800 metr uzaqlıqda yolun solu ilə hərəkət edən yük maşınını görürdüm. Maksimum hərəkət sürəti 110 olan bu yolda onun sürəti 70-80 olardı. Mən də 100 ilə hərəkət edirdim və onu sağdan ötməmək üçün sola keçməyə cəhd edirdim. Ancaq həm onun zolağını dəyişmək fikri olmadığını görüb, həm də sol zolağa keçsəm arxadan gələnlər üçün mənim də təhlükə yaradacığımı düşünüb sağ zolaqla hərəkəti davam etdim. Beləliklə bu genişlə bir neçə saniyəyə onu keçməliydim. Ancaq nə baş verdi? Mən arxasında yük hissəsi 15-20 metr olan yük maşınına çatanda, onun qəfil sola dönmə işığını yandırdığını gördüm. Onun dönməsi elə qəfil baş verdi ki, mənim maşını güclü tormozlamağım bizi qəzadan qurtardı. Güman ki, məni onun ölü bucağına düşmüşdüm və mənim çatdığımı görməmişdi. Əvəzində bir az sonra mən o maşını solundan keçdim. Əlbəttə ki, bu absazı oxuyub məni də, onu da qınayalar var. Mən də təbii ki, həmin an dərhal onu qınadım və ağlıma gələn ən pis sözlərlə.

Amma və ancaq.. İstənilən vəziyyətə gərək soyuq başla baxasan. Mənim həmin an üçün etdiyim səhv hərəkət nə idi? Sağ zolaqda yüksək sürət yığmaq, şüuraltı o maşını sağ zolaqdan keçmək istəyi. Bunlar düzgün deyil. Problem məhz budur ki, biz özümüz səhv edəndə belə bunu qarşımızdakının səhvinə bağlayırıq. Ona görə də özünü tənqiddə ədalətli olmaq çətinləşir. Biz Azərbaycanda hansısa işi etməyə tənbəllik edəndən, hansısa işi səhv görəndə bunu sistemə, başqalarının adına yazmağı xoşlayırıq. Ona görə də bizdə özündən razılıq, başqalarının haqqında girmək xüsusiyyətləri formalaşır.

Hər bir insan səhv edir. Səhvi qəbul etməyi bacarmaq lazımdır. Özünə tənqidi yanaşmaq həm də səhvlərdən sonra ortaya çıxan bir məsələyə deyil. Elə məsələlər var ki, biz onlar haqqında ümumiyyətcə məlumatlı deyilik. Onları bilmədiyimizi bilmirik. Məhz özümüzü rasional təhlil edəndə, biz bu çatışmamazlıqları da ortaya çıxarda bilirik. Yalandan mən bilirəm, yaxud da bunu bilməsəm də olar deyib özümüzü aldatmağa ehtiyac yoxdur. Əsas odur ki, təhlil etdikcə öz müsbət və mənfi tərəflərimizi görə bilirik.

İnsan gərək özünü aldatmasın. Özünüqiymətləndirmədə ədalət dediyimiz məhz budur. Təbii ki, əgər insan bütün günü bütün situasiyalarda özünü mənfi mənada tənqid etsə, özünə inamı da azaldacaq. Bu da düzgün deyil. Biz bəzən bilərəkdən də hansısa səhvləri edirik. Sizin öz həqiqətlərinizə uyğun olaraq bunu özünüzün tənzimləyə bilməyiniz gərəkdir. Odur ki, gəlin özümüzə kənardan baxmağı bacaraq, özümüzü həmişə haqlı bilib özümüzü böyük faciələrə aparmayaq.

Bir yerdə ilişib qalmamaq üçün 5 dinamik məsləhət

Bəlkə siz də mənim kimi 2000-ci illərin əvvəllərində əsl adı Alecia Beth Moore olan Pink-in Family Portrait mahnısının klipinə baxanda ifaçının klipdəki uşaq olduğunu düşünürdüz. Bu mahnını Pink 22 yaşında yazmışdı. Nədən bu yadıma düşdü? 2 ay öncə Youtube-da Pink Vevo səhifəsindən onun yeni, ‘What About Us’ mahnısı yayıldı.

İşdə adətən Youtube özü axtarış tarixçəmə uyğun mahnı təkliflərini ardıcıl səsləndirir. Arxa fonda olduğundan bəzən işim gərginliyindən səs gəlsə də, əslində heç dinləmədiyim mahnılar 100 faiz olur. Ancaq bu mahnı gedəndə dərhal çevirdim klipinə ki, nə əcəb bu mahnı mənə tanış deyil, gördüm ki, Pink-in yeni mahnısıdır. Onda mahnı 1 gündü qoyulmuşdu. İndi artıq 87 milyondan da çox baxış toplayıb.

Pink 2 ilə 40 yaşını qeyd edəcək. Amma görünən odur ki, bu insanlar heç yerində saymağı xoşlamırlar. 10, 20 il dayanmadan çalışırlar. Bütün yenilikləri, yeni trendləri tuturlar və hər dövrdə auditoriyalarını məmnun etməyə çalışırlar. Özüm də ara-sıra edirəm, sizə də tövsiyyə edirəm. Dünyada idman, biznes, incəsənət sahəsindəki məşhur adamların qısa olsa da tarixçələrini Wikipediadan oxuyun. Karyera və yaradıcılıqlarının əksər hallarda 20, 30 il davamlı getdiyini görəcəksiz.

Bizim ölkə düzdür, cavandır. Üstəlik yeni biznes qaydları ilə 15-20 ildir oynayırıq. Amma ümumi götürəndə bizdə insanların çoxu davamlı karyera həvəsində olmurlar. Daha dəqiq desək bir yerə çatıb, orada rahatlanmaq istəyirlər. Bəziləri üçün bu rahatlanmaq rahat 1 tikə çörək qazanmaq, bəziləri üçünsə son mənzilə qədər qəşəng çak-çuk çıxan obyekt anlamı gətirir.

Həyat isə belə deyil. Bunu biz devalivasiyada da gördük ki, hər an böyük imkanlar əldən çıxa bilər. İnsan işdən də çıxa bilər, uzun müddət işsiz də qala bilər. Bu yazımdan bir yerdə ilişib qalmamağın 5 dinamik çıxış yolunu təqdim edirəm:

1) Komfort zonadan çıxmaq – Son 1 il ərzində bir xeyli dostumuz xaricə yaşamağa və işləməyə üz tutub. Mən onlar üçün xaricdə rahatlıq tapmağın necə çətin olduğunu çox gözəl başa düşürəm. Onların bəziləri ilə söhbətdə də bunu özləri etiraf edirlər. Ancaq onların bəziləri burada olan rahat həyatlarını burada qoyub, gələcək rahatlıqları üçün özlərini diskomfort mühitə salıblar. Daha çox çalışmaqla, az istirahət etməklə. Ancaq o ümidlə ki, gələcək təminatları daha uzunmüddət olsun. Müəyyən yaşdan sonra bunu etmək çətin olur. Ancaq çalışın ki, sizdə bu müəyyən yaş çox gec olsun. 40-45 hətta belə. İşdə əgər daha çox zəhmət tələb edən yeni vəzifə varsa və buna can atmırsınızsa demək sizin yaşınızın neçə olmasından asılı olmayaraq, siz artıq həmin müəyyən yaşa vaxtından tez çatmısınız.

2) Heç zaman özündən 100 % qane olmamaq – ‘Bu günə də şükür’ çox yaxşı təsəllidir. Amma 2-3 il boş-boş işlərlə məşğul olanda, şükür etmək yadına belə düşmür. Bir çox insan, xüsusən orta menecment bir yerə çatdıqdan sonra, özünəinam yersiz olaraq maksimum olur və özündən tam qane olmaq mərhələsi başlayır. Xüsusən cibə biraz yaxşı pul gəldi, artıq danışdığın istənilən mövzuya sanki nöqtə qoyursan. Bu heç də yaxşı hal deyil. Tanıdığım biznesmenlər gecə-gündüz çalışdığı və tam qane olmadığı halda, hansısa şirkətdə nisbətən yüksək vəzifəsi olan adam heç gündəlik öhdəliklərinə belə diqqətlə yanaşmır, günləri yola verir. Təsəllisi də özündən qane olmaqdır ki, mən istəniləm zaman bu işi görməyə qadirəm. Bu isə ömürdən-gündən aparır.

3) Həmişə cavan qalmaq həvəsi – 10 il qabaq tələbə olanda özümü 40-50 yaşlı insanlardan ağıllı sayırdım. Düşünürdüm ki, çox müasirəm. İndi əminəm ki, hazırki tələbələr məhz özlərini məndən güclü sayırlar. Müasirlik, sadəcə texnologiya istifadə etmək bacarığı deyil. Bu texniki bilikdir. Müasirlik daha çox yeni trendləri tutmaq qabiliyyətidir. Bu cür insanlar daima cavan qalırlar. Təbii ki, mənəvi ilə yanaşı fiziki sağlam qalmaq üçün idman və sağlam qida da önəmlidir.

4) Çox pul qazanmaq istəyi – Kimsə ‘otkat’ ilə çox pul qazanırsa, bu 100 % geci-tezi ona başağrısı olacaq. Rahatlıq üçün düzgün yollar haqqında düşünmək lazımdır. 10-cü 1 DƏQİQƏ videosunda da qeyd etdiyim kimi bəzi şəxslər var ki, təəcüblü olsa da müəyyən bir məbləği aylıq qazanandan sonra onu artırmağa həvəsli olmurlar. Özlərinə limit qoyurlar. Faktiki olaraq pul hər il inflyasiya uğrayır. Hər şeyin qiyməti qalxır. Yeni-yeni ehtiyaclar ortaya çıxır. İçimizdə daha çox qazanmaq istəyi olmadıqda, yeni nələrisə öyrənmirik, öz üzərimizdə az çalışırıq və tənbəlləşirik.

5) Özünü başqalarına həsr etmək  – İnsan əhatəsini kiçiltdikcə pula, vaxtına qənaət edə bilər. Az öhdəliyi olduğu üçün həyatdan gözləntiləri də az olacaq. Amma bildiyin, bacardığın məsələlərdə çoxlu insana kömək etdikcə, yeni əlaqələr qurulur və insanın ağlına gəlmədən üzünə yeni qapılar açılır. Mən sizə və özümə arzu etmirəm ki, hansısa işi təmannalı görək, etdiyimiz hər xırda əmələ qarşılıq gözləyək. Amma istər-istəməz insan bu əməllərdən fayda görür. Heç şübhəsiz ən böyük fayda insanın özünün öz sahəsi üzrə qabağa getməsi olur.

Həmişə olduğu kimi bu yazıda da maksimum şəxsi təcrübə və müşahidələrimi qeyd etdim. Əminəm ki, siz də bu 5 dinamik məsələdən savayı bir çox çıxış yollarını özünüz də bilirsiz. Bilməklə iş bitmir, təbii ki, vacib olan onlara əməl etməkdir.

Niyə yox, ay AFFA?

Düz 1 il qabaq AFFA apardığı PR və marketinq ilə bizi inandıra bilmişdi ki, bu seçmə mərhələdə futbol üzrə milli yığma komandamız çox yaxşı nəticə əldə edəcək. Buna əsas da var idi, 3 oyuna qazanılmış 7 xal. Əgər qalan 7 oyuna 7 xal da toplanıla bilsəydi qrup ikincisi olub play-off oynamaq şansımız var idi.

Əvəzində nə baş verdi? Növbəti 6 oyundan 5 məğlubiyyətlə ayrıldıq. Düzdür, bu dəfə müsbət rekordlar vurduq. İlk dəfə 3 qələbə, ümumilikdə 10 xal. Amma yenə də qrup 5-cisi. Bu axşam təsdiqlənəcək. Əslində isə 10 xaldan 6-ı Avropanın Beynəlxalq Universitet kimi uğursuz komandası olan elə bu dəfə də 9 oyuna 46 qol buraxan San-Marinodan aldıq. Qalan 4 rəqibdən 7 oyuna mümkün 21 xaldan cəmi 4 xal qazanmışıq. 19 % nailiyyət. Bu axşam bu 4 rəqiblə (Almaniya, Şimali İrlandiya, Norveç və Çexiya) sonuncu, 8-ci oyunumuz Almaniya ilə olacaq. İnşAllah bu gün qəlblərimiz sevinər. Amma futboldan azdan-çoxdan anlayan və bu işin menecmentini düşünən insan kimi problemləri nədə görürəm?

1) Bizdə futbolun gələcəyi sual altına düşür, çünki təcrübə çoxluqla paylaşılmır. 20 il qabaq ölkə kuboku 1/32 finaldan başlayırdı. 35-40 komanda ilə. Şəmkir, Neftçi kimisə böyük hesabla udardı. Amma hansısa zəif komanda və oyunçuları belə oyunlardan təcrübə qazanardı. İndi iki komanda kubokda da üzləşəndə 10 aya 6 dəfə üz-üzə gəlirlər. Çempionata 8 komanda, kuboka 20 komanda çox-çox azdır.

2) Yadıma gələndən Mingəçevirdə, İsmayıllıda şəhər, rayon çempionatları keçirilərdi. İntriqalar var idi. Ulduzlar ortaya çıxırdı. İndi həvəskar futbol oynayan çoxdur. Amma bunlar da başqa sahədə artıq karyera qurmuşlardır. Belə çempionatlar daha peşəkar səviyyədə olmalıdırlar.

3) 20 ildi uşaq futbolu deyirlər. Amma Qarabağın əvəzediciləri Çempionlar Liqasına bərbad başlayıb. Ölkə çempionatında da 7 oyuna 4 xalları var. 8 əvəzedici komadadan 7-i 7 tura 60 qol vurub, hərəsinə 8.5 qol. amma tək Qəbələ 7 oyuna 32 qol vurub! Qəbələ görünür bu işə daha ciddi yanaşır. Neçə ildir yağış-qar uşaqlar məşq edir.

4) Ötən dəfə statistik təhlil etmişdim. Milli çempionatda çox az qol vurulur. Cari çempionatda 27 oyuna cəmi 63 qol vurulub. Bir oyuna 2.33 qol. Yəni hamısı ‘menşe’ olan oyunlardır.  Bu indikator bizim qol vura bilməmiyimizi göstərir. AFFA bilmirəm millidə 1 qola nə qədər vəd edir. Amma mən şəxsən Almaniyaya bu gün hər qola adama 10000 AZN vəd edərdim.

5) Bu bir brend yaratmaq işidir. Yeni futbol klubu yaranıb. Xəzər. Bakını təmsil edir. Bir bank yaradıb. Sosial məsuliyyətdən əlavə bu həm də brendin, yəni bankın təbliğidir. Bunu bizneslər sevərək etməlidirlər. Millidə oynayan oyunçular da ulduzlaşmalıdır. Keepface onları Influencer kimi əməkdaşlığa cəlb etməlidirir. 2016-da Endorphin şirkəti Olimpiya millisinin hər oyunçusunu ulduz etməyə çalışmışdı. Heç Qarabağ FK bu məsələdə strateji deyil. Ulduz xəstəliyi nə qədər qorxulu olsa da, məşhur olmaq əlavə qazanc olduğu üçün oyun performansına da bu müsbət təsir edəcək.

Son aylar AFFA ara-sıra e-mail bülleten göndərir. Buna əhsən. Amma futbolu sevmək, sevdirmək, ona işlək biznes mexanizmi qurmaq lazımdır. Səmiyyət olmalıdır. Sponsorlar sponsorluğu özləri xahiş etməlidirlər. Belə isə necə deyərlər, həyat davam edir. 🙂

Kreativlik üçün az işləmək lazımdır?

Bu günlərdə yaxın adamın internet layihəsi üçün iş elanını paylaşmışdım. LinkedIn-də 1 şəxs 12 saat işlə kreativlik olmaz deyə şərh yazmışdı. Əslində isə iş heç 12 saat da deyil. Dostumuz bunu haradan çıxardı, ilkin olaraq bilməmişdim. Sonradan ümumilikdə Azərbaycandakı iş yerlərini nəzərdə tutduğunu deyirdi. İcazə verin, bu yazıda 2-3 kəlmə çox işləmək və yaradıcılıqdan yazım:

Birincisi yaradıcılıq deyəndə çox insan avtomatik incəsənət sahələrini başa düşür. Biznesdə yaradıcılıq, gündəlik həyatda yaradıcılıq yaddan çıxır. Hələ bəziləri düşünür ki, bu dünyadakı yaradıcı şəxslər ancaq solaxaylardır. Əslində isə hər birimizdə azdan-çoxdan müəyyən bir kreativlik var. 

İkincisi həqiqətən yaradıcı biri olmaq üçün gərək ki, insan arada yaxşıca istirahət etsin, incəsənətdən tutmuş ədəbiyyata, səyahətdən tutmuş gündəlik rutindən fərqli nələrisə etməyə, onlarla məşğul olmağa çalışsın. Görmək, nümunə götürmək yaradıcılıqda vacib rol oynayır. Adətən insan özü-özünü aldadır ki, bu öz ağlıma gəldi, əslində isə çox zaman qazandığı təcrübənin məhsulu olur.

Üçüncüsü ağlımız kinolarda gördüyümüz, haqqında oxuduğumu Google kimi yerlərin ofisinə getməsin ki, naharda bilyard oynamaq, ofisdə şortiklə gəzib, MacBook-la divanda oturub milkşeyk içə-içə işləyirsən. Belə işlər dünya üzrə 1-2 % olar, ya olmaz. Qarantiya da yoxdur ki, bunlar kreativliyi artırır. Həm də elə sahələr var ki, orada ümumiyyətcə belə mühit əksinə işdəki nizam-intizama pozmağa gətirib çıxarır.

Dördüncüsü çox çalışmaq yeniyetmə və gəncləri gərək qorxuztmasın. Əziyyət çəksək nəyisə mütləq öyrənəcəyik. Sonra avtomatik olaraq gündəlik uzun zamana görülməli işləri effektiv görməyə həvəsli olub yaradıcı həllər tapacağıq. Adam var, camaatın 3 günə gördüyünü bu 1 günə görür, 2 günü öz işlərinə ayırır.

Beşincisi vaxtın qədrini bilib günə 12 saat işləmək istəməməyiz normaldır. Təqdirəlayiqdir. Amma məsələn öz biznesiniz olsa gərək günə 14 saaat işləyəsiniz bəzən. Həm də lap 15 saat belə işləsən yaradıcı olduqda işi özün üçün az-çox maraqlı edə bilirsən.

Üzərinizə götürməyin, Facebook-da adi göz oxşayan mesaj yazmağı bacarmayanlar var ki, böyük iddialarla yaşayırlar. Yazma o mesajı 30 saniyəyə, yaz 1 dəqiqəyə, qoy oxuyanın gözü oxşasın, sualına, istəyinə diqqətlə baxsın, geri tez dönsün.

Yol Polisi marketoloqları işə götürsə

Bu fikirlərimi dünən Facebook-da status yazmışdım. Düşündüm ki, bloqun da yaddaşına həkk edək. Başlıq da simvolikdir. Çünki mən düşüncələrimi bir marketoloq olaraq paylaşıram.

Hərçənd ki, mənim başıma az gəlir, amma Yol Polisi əməkdaşları kimisə saxlayanda eyni mübahisəli qayda pozuntusunu mübahisə-protokol dialoqunda dalbadal neçəsi edir. Etiraz edirsən ki, bax bu da etdi, o da etdi və cavab o olur ki, hərə özünə cavabdehdir. Bir neçə həftə öncə Yol Polisi əməkdaşı aeroport yolunda mülki maşında qəza törətmişdi. Məlum oldu ki, bir neçə gün öncə olan qalmaqallı qəzada da ötüşənlərdən biri polis əməkdaşıdır, atası da keçmiş vəzifəli Yol Polisi. Bizdə yollarda çox böyük aqressiya var. İçi mən qarışıq çoxumuz etikanı tələb olunandan az qoruyuruq. Dünən gecə biri üstümə çıxır, düzgün manevr etmir hələ nifrətlə mənə baxıb niyə siqnal verdiyimə etiraz edir. Hər tində bir polis olsa belə yanaşma bir çox problemi həll etmir. Bizdə indi hətta maşınların ətraf mühitə ziyan vuran qazlarını ölçüb cərimə yazırlar. O da vacibdir, amma məncə daha vacibləri:

Elmi yanaşmanı gətirin işinizə – DYP daha çox statistik hesabatlar əsasında təhlükəli yerlərdə post qurub cərimə yazmalıdır. Bizdə hələ də 10-larla yerdə qeyri-effektiv yol hərəkəti tənzimləməsi var, o vaxtı 200 baldan QAYİ ixtisasına girənlərin nəticəsi;
Zero-tolerance – Cəmiyyət üçün ən təhlükəli adamlar qayda pozub kiməsə zəng etdirənlərdir. Bu hər sahədə var, amma neyniyək ki, bu insanlar cəmiyyətdə daha hörmətlidirlər;
Səmimiyyət – Mən mayda rayona gedəndə Mərəzə postunda məni saxlayıb yolda ehtiyatı olmağa tövsiyyə edən polisin səmiyyətinə inandım. Müsbət emosiyalar, enerji və diqqətlilik artır. Bəzən qayda pozan sürücüyə polisin 4-5 dəqiqəlik tərbiyəvi təlimatı dövlət büdcəsinə gələn 40 manatda daha vacib və faydalıdır. Postda mən qayda pozmamışdım. Reyd idi sadəcə.
Qadın Yol Polisləri – İndi xeyli qadın sürücü var. Qadın qadın psixologiyasını daha yaxşı bilir. Həm də kişiyə də cəriməni qadın yazanda priyatnı olacaq. Kişi polislə höcətləşib heç cürə qayda pozuntusunu etiraf etməyənlər qadından bu tənbehi alıb bəlkə ağıllanarlar.
Polisin marketinq və PR-ı – Hansısa polis yola düz səpəndə və ya İlk Tibbi yardım göstərəndə sosial-mediada buna bir xeyli mız qoyan olur. Halbuki bunu çox gözəl şəkildə təşkil etməklə Sürücü – Yol Polisi arasındakı uçurumu aradan qaldırmaq olar.
Sürücülükdən məhrumiyyət – Bizdə cərimələrin məbləği artmasın, ballar artsın. Qırmızı işığı lap 5 bal etsinlər. Sürücülükdən məhrum olmaq daha çox təsir edər nəinki 250 manat cərimə.
Kameralar artsın. Yenə də artsın – Sürücülərimiz sadə manevr qaydalarını ya bilmir, ya da bilərəkdən qorumurlar. Polis olmayan yerdə çox aqressiv və saymazyanadırlar. Qoy belə tez-tez ballar yığılsın, bəzilərinin ağlı gəlsin başına.
Nümunəvi olmaq – Yol Polisi sürücüləri xidməti maşında dəfələrlə mobil telefonla danışda gözlərimə tuş gəliblər. Evakuatorlar isə çox kobud sürürlər. Səmimi olub nümunə olmadan milyon eqonu düz yola gətirə bilməyəcək.

Bu siyahını artırmaq olar. Amma yenə də lazım olanlar bu barədə düşünsə özləri də kreativ çıxış yolları taparlar. Büdcə onsuzda dolacaq. Çünki sürücülərlə bu cür sistemlə işlənilsə elə adamlar olacaq ki, qaydaları bilmir deyə gündə azı 1 dəfə kameraya düşəcək. Mən nədən bunu yazıram? Hər gün bizdə azı 3-4 ağır yol qəzası olur, azı 5 nəfər ölür. Yəni kiminsə nəvəsini lap tutub basdılar bu problemi həll etmir və qısamüddətli effekt verəcək.

Alət çubuğuna keç